Jesiotr europejski: Na spodniej stronie głowy znajduje się wysuwalny otwór gębowy, którym zasysa pokarm z dna morskiego. Wąsiki przed otworem gębowym pomagają mu w wyczuwaniu i „smakowaniu” pożywienia. | Zdjęcie: Solvin Zankl
Kim jest jesiotr?
Jesiotry są pradawnymi istotami – żyją na Ziemi od około 200 milionów lat i przetrwały ogromne zmiany, takie jak dryf kontynentów, uderzenia meteorytów czy naprzemienne okresy zlodowaceń i susz. Jesiotr istniał już w czasach, gdy Ziemię zamieszkiwały pierwsze dinozaury. Przez tak długi okres jego wygląd zmienił się tylko nieznacznie. Szkielet jesiotra nie składa się z kości, lecz – podobnie jak u rekinów – z tkanki chrzęstnej. W przeciwieństwie do większości ryb nie ma on łusek, lecz gładką, grubą skórę, wyposażoną w pięć rzędów płytek kostnych. Ten kostny pancerz chroni jesiotry przed drapieżnikami.
Jesiotr europejski może dożyć nawet 150 lat, a więc niemal dwa razy dłużej niż większość ludzi. Również w porównaniu z innymi rodzimymi gatunkami ryb, takimi jak brzana czy pstrąg potokowy, które dożywają zaledwie około 20 lat, jest to wyjątkowo długi czas życia. Największe osobniki rodzimych jesiotrów osiągały długość ponad 5 metrów i masę do 800 kilogramów – czyli tyle, co mały samochód.
Wiele gatunków jesiotrów wędruje pomiędzy morzem a rzekami – dotyczy to również dwóch gatunków rodzimych: jesiotra europejskiego i bałtyckiego. Samice jesiotra składają ikrę wczesnym latem na żwirowych odcinkach rzek. Zaledwie kilka dni po zapłodnieniu wylęgają się larwy, które znajdują schronienie między kamykami, odżywiając się zapasami woreczka żółtkowego. Gdy zapas ten zostanie zużyty, młode ryby rozpoczynają wędrówkę w dół rzeki w poszukiwaniu pokarmu. Podróż ta trwa około dwóch lat. Następnie jesiotr zyskuje zdolność regulowania zasolenia organizmu nie tylko w wodzie słodkiej, lecz także w słonej, i wędruje do morza.
W morzu jesiotr żywi się dennymi organizmami, takimi jak robaki i ślimaki. Nie posiada zębów, lecz ma wysuwane, rurkowate usta. Swoją zdobycz „sonduje” za pomocą długich wąsików znajdujących się przy pysku, zanim ją pochwyci. Do momentu osiągnięcia dojrzałości płciowej, którą uzyskuje dopiero około 15. roku życia, jesiotr pozostaje w morzu. Następnie powraca do rzeki i płynie pod prąd aż do miejsca swojego urodzenia, aby samemu przystąpić do tarła. Odnajduje je dzięki doskonałemu węchowi i zdolności orientacji. Taką wędrówkę samica jesiotra może powtarzać wielokrotnie aż do końca życia.
Der Lebenszyklus des Störs | Graphik: Christiane John
Dlaczego jesiotr jest zagrożony?
Jesiotry od milionów lat żyją i wędrują w naszych rzekach i morzach i przez długi czas nic nie zagrażało ich istnieniu. Jeszcze około 150 lat temu niemieckie rzeki, takie jak Łaba i Odra, były bogate w jesiotry. Dopiero wraz z coraz silniejszą ingerencją człowieka w przyrodę ten odporny gatunek ryby znalazł się w niebezpieczeństwie – w wodach Niemiec jesiotr od około 40 lat uznawany jest nawet za gatunek wymarły.
Wraz z rozpoczęciem industrializacji wzrosło zanieczyszczenie wód ściekami pochodzącymi z rolnictwa, przemysłu oraz gospodarstw domowych. Jednocześnie do dziś przekształca się odcinki rzek, a niekiedy całe rzeki, poprzez ich kanalizację w celu umożliwienia żeglugi dużym statkom towarowym. Działania te doprowadziły do utraty naturalnych siedlisk oraz tarlisk jesiotra. Budowa wałów przeciwpowodziowych i jazów na wybrzeżach oraz rzekach dodatkowo blokuje wędrówki tych ryb. Przykładowo, budowa tamy w Nordfeld doprowadziła do zniszczenia ostatniego tarliska jesiotra w rzece Eider, w wyniku czego już po 33 latach z rzeki tej zniknął ostatni osobnik.
Skutki ingerencji człowieka dotykają nie tylko jesiotra, lecz także wiele innych ryb wędrownych, takich jak łosoś, aloza czy stynka. Jednak środki ochronne, takie jak przepławki umożliwiające pokonywanie budowli piętrzących, są często projektowane wyłącznie z myślą o mniejszych gatunkach ryb. Dorosły jesiotr jest w stanie pokonać taką przeszkodę jedynie wtedy, gdy przepławka jest dostosowana do jego rozmiarów.
Kaviar | Foto: Pixabay
Ze względu na wysoką zawartość białka jesiotr przez długi czas należał do najcenniejszych ryb konsumpcyjnych, co doprowadziło do intensywnych połowów. Szczególnie często odławiano dojrzałe płciowo samice, którym odbierano ikrę w celu produkcji kawioru – kosztownego przysmaku. Ponieważ jesiotry, w przeciwieństwie do większości ryb, osiągają dojrzałość płciową bardzo późno i przystępują do tarła tylko kilka razy w ciągu życia, odłów samic zdolnych do rozrodu prowadzi wyjątkowo szybko do załamania populacji.
Obecnie wszystkie 27 gatunków jesiotrów na świecie uznawane są za zagrożone lub krytycznie zagrożone wyginięciem.
Verbreitungsgebiet des Störs | Quelle: Gesellschaft zur Rettung des Störs
Czy jesiotra da się jeszcze uratować?
Pierwszymi działaniami na rzecz ochrony jesiotra było wprowadzenie obowiązku zgłaszania połowów na początku XIX wieku. Obserwacja stanu populacji wykazała, że w 1910 roku wielkość połowów jesiotra stanowiła już tylko 1% tego, co odławiano zaledwie 20 lat wcześniej. Choć zapisy te nie uchroniły jesiotra przed złowieniem ostatniego osobnika w 1985 roku, położyły one podwaliny pod monitoring populacji oraz współpracę pomiędzy organizacjami rybackimi a instytutami badawczymi.
Obecnie wędkarze i naukowcy mogą, dzięki znakowaniu ryb, rozpoznawać, czy populacja jesiotra się odbudowuje, a także śledzić kierunki jego wędrówek. Pozwala to lepiej poznać siedliska oraz tryb życia tych pradawnych ryb. Na podstawie zdobytej wiedzy możliwe jest wdrażanie kolejnych programów ochronnych. Obejmują one m.in. renaturyzację cieków wodnych w celu odtworzenia siedlisk jesiotra. Gdy podstawowe warunki życia ryb zostaną zabezpieczone, powodzenie mogą odnieść także działania mające na celu stabilizację populacji, takie jak zarybianie.