Wędrówka

Kto wędruje dokąd?

W naszych rodzimych wodach występuje wiele gatunków ryb wędrownych, takich jak węgorz, aloza, łosoś, jesiotr czy stynka. Wszystkie one wędrują między morzem a rzekami, choć kierunek ich migracji jest różny.

Węgorz europejski rodzi się na południe od Wysp Bermudzkich. Zanim niewielkie, przezroczyste węgorze szkliste dotrą do wybrzeży Europy, mija kilka lat. Następnie wpływają one w górę rzek, gdzie żywią się robakami i drobnymi rybami oraz dorastają do długości nawet 1,2 metra. Później te wężowate ryby ponownie wędrują w dół rzek do morza, aby same wydać potomstwo. W tym celu dorosłe węgorze pokonują ponad 5 000 kilometrów, wracając do Morza Sargassowego.

Inaczej przebiega wędrówka łososia i jesiotra. Dorosłe osobniki tych gatunków żyją w morzu, a do rzek wpływają jedynie na tarło. Łosoś żeruje w rejonie Grenlandii, a jako dorosła ryba pokonuje nurt rzeki, aby w jej górnym biegu złożyć ikrę. Tej wyczerpującej wędrówki nie jest w stanie odbyć po raz drugi. Jesiotry natomiast inwestują mniej energii i przez okres ponad 60 lat wielokrotnie powracają do rzek na tarło.

Dlaczego ryby wędrowne potrzebują różnych siedlisk?

Przyczyny wędrówek są różnorodne. Wiele organizmów zmuszonych jest do opuszczenia swojego siedliska w wyniku zmieniających się warunków środowiskowych. Przykładowo, wezbrania wód często wywołują migracje organizmów wodnych, które unikają w ten sposób niekorzystnych warunków.

Innym powodem jest fakt, że dorosłe ryby mają często inne wymagania siedliskowe niż ich potomstwo. Podczas gdy osobniki dorosłe zazwyczaj żywią się mniejszymi rybami lub bezkręgowcami wodnymi, larwy ryb korzystają z zapasów woreczka żółtkowego oraz jaj drobnych skorupiaków. Aby uniknąć drapieżników, młode ryby potrzebują ponadto większej liczby kryjówek niż ich rodzice, którzy dzięki swoim rozmiarom nie padają łatwo ofiarą każdego drapieżcy.

Aby sprostać tym różnym wymaganiom, ryby wykorzystują odmienne siedliska. Niektóre gatunki wędrują jedynie w obrębie jednego zbiornika wodnego. Skrajną formą takich migracji są wędrówki ryb dwuśrodowiskowych, które przemieszczają się między rzeką a morzem. Strategia ta niesie ze sobą wiele korzyści, ponieważ poszczególne siedliska pełnią zazwyczaj odmienną funkcję: miejsce rozrodu zapewnia optymalne warunki do bezpiecznego rozwoju jaj, natomiast wyklute z nich młode ryby muszą opuścić je w poszukiwaniu wystarczającej ilości pokarmu. Dodatkowo rozdzielenie siedlisk różnych stadiów wiekowych zmniejsza konkurencję między rocznikami. Wędrówka stanowi więc alternatywną strategię przetrwania ryb i występuje u wielu gatunków oraz w rozmaitych środowiskach.

Jakim wyzwaniom muszą sprostać ryby wędrowne?

Podczas wędrówki między morzem a rzeką ryby wędrowne stają wobec wielu naturalnych zagrożeń. W różnych strefach wód, przez które przemieszczają się ryby, czyhają drapieżniki stosujące odmienne strategie polowania. Wymaga to od ryb odpowiednich przystosowań do unikania swoich wrogów.

Zmiana środowiska życia oznacza również konieczność przystosowania się do wody słonej w morzach oraz słodkiej w rzekach. Ponieważ sól powoduje utratę wody z organizmu, przejście do słonej wody morskiej prowadziłoby do odwodnienia ryby, gdyby nie wykształciła ona mechanizmów chroniących przed tym procesem. Niektóre ryby piją wodę morską lub pobierają ją przez skórę, a nadmiar soli usuwają następnie przez skrzela. Inne organizmy morskie unikają pobierania soli lub wydalają ją w postaci silnie skoncentrowanego moczu, ograniczając jednocześnie ilość traconej wody. Z kolei niskie stężenie soli w rzekach stanowi dla ryb wędrownych wyzwanie polegające na aktywnym pobieraniu niezbędnych składników mineralnych. W tym celu wykorzystują one skrzela, a nadmiar wody usuwają wraz z bardzo rozcieńczonym moczem.

Swoje piętno odciskają również ingerencje człowieka. Szczególny tryb życia ryb wędrownych sprawia, że są one uzależnione od różnych środowisk – miejsc tarła, rozwoju larw, wzrostu osobników młodocianych oraz bytowania ryb dorosłych. Aby mogły przetrwać, rzeki i morza muszą być dla nich drożne. Tymczasem budowle hydrotechniczne, takie jak jazy i zapory, często blokują szlaki migracyjne ryb. Wzdłuż biegów rzek powszechnie występują także instalacje poboru wody, w których wędrujące ryby mogą utknąć i ginąć. Choć przeszkody te stanowią problem dla wielu organizmów wodnych, ryby wędrowne uznawane są za szczególnie zagrożone, ponieważ sukces rozrodu i przetrwanie ich potomstwa bezpośrednio zależą od ciągłości i drożności cieków wodnych.