Bariery migracyjne

Co utrudnia wędrówkę ryb wędrownych?

Gdy węgorze, łososie, jesiotry i inne ryby wędrowne przemierzają rzeki w drodze do morza i z powrotem, muszą stawić czoła licznym naturalnym zagrożeniom. W odcinkach rzek, przez które przepływają, czyhają drapieżniki stosujące różne strategie polowania. Ponadto podczas wędrówki ryby napotykają zmienne warunki środowiskowe – zawartość tlenu oraz temperatura wody mogą się wielokrotnie zmieniać wzdłuż biegu rzeki. Do tych naturalnych wahań ryby wędrowne muszą się nieustannie przystosowywać. Szczególnym wyzwaniem jest dla nich strefa ujścia rzeki – miejsce, w którym rzeka przechodzi w morze – ponieważ tam zmienia się zasolenie wody.

Obok tych naturalnych trudności to przede wszystkim człowiek utrudnia rybom wędrówkę. Wiele zmian zachodzących w ekosystemach wodnych jest bowiem skutkiem ich intensywnego użytkowania przez ludzi. Doliny rzeczne są atrakcyjnymi terenami osadniczymi, ponieważ gleby są tam żyzne i sprzyjają rolnictwu. Rzeki wykorzystywane są także do pozyskiwania pożywienia poprzez rybołówstwo, zaopatrzenia w wodę pitną, transportu towarów oraz produkcji energii. W tym celu człowiek prostował biegi rzek i budował jazy, wały przeciwpowodziowe oraz ostrogi. Doprowadziło to do sytuacji, w której w Niemczech pozostało niewiele rzek o naturalnym charakterze. Zmiany te mają silny wpływ na ryby wędrowne, które są uzależnione od zachowania integralności całego systemu rzecznego, aby mogły bez przeszkód odbywać wędrówki do morza i z powrotem w górę rzeki.

Jakie są skutki działalności człowieka dla migracji ryb?

Ryby wędrowne w ciągu swojego życia muszą przemieszczać się między morzem a rzeką. Trasa ta jest często blokowana przez jazy i zapory, które budowane są na rzekach w celu produkcji energii lub piętrzenia wody. Konstrukcje te uniemożliwiają lub opóźniają wędrówkę ryb w górę rzek, przez co ryby wędrowne, takie jak jesiotr, nie mogą dotrzeć do swoich tarlisk, a węgorz nie jest w stanie osiągnąć żerowisk. Również dla ryb wędrujących w dół rzeki przeprawa przez jaz wiąże się z niebezpieczeństwem – w dolnej części budowli mogą one zostać wciągnięte przez silny nurt do turbin, co prowadzi do obrażeń lub śmierci. Utrudnianie migracji w obu kierunkach sprawia, że liczebność ryb wędrownych systematycznie się zmniejsza.

Jazy i zapory nie tylko przerywają wędrówki organizmów wodnych, lecz także zakłócają naturalny przepływ rzeki, prowadząc do zmian warunków środowiskowych. Powyżej jazów i zapór nurt ulega spowolnieniu i tworzy się zbiornik wody stojącej. W jego obrębie opadają unoszone wcześniej przez rzekę zawiesiny, co prowadzi do powstawania grubych osadów mułu i piasku. W głębokich zbiornikach zaporowych może to skutkować niedoborem tlenu przy dnie, uniemożliwiającym przetrwanie organizmów wodnych. Dodatkowo, ze względu na dużą powierzchnię takich zbiorników, wzrasta temperatura wody.

Zmiany te sprawiają, że ryby i inne organizmy przystosowane do życia w rzece nie są w stanie przeżyć w strefach spiętrzenia. Ponieważ wiele gatunków rzecznych składa jaja w szybko płynących, chłodniejszych odcinkach rzek, w wolno płynących zbiornikach zaporowych dochodzi również do utraty licznych tarlisk.

Oprócz barier przestrzennych na wędrówki wielu gatunków ryb negatywnie wpływa także zanieczyszczenie wód. Ryby wędrowne podczas swoich migracji muszą przepływać przez odcinki rzek, do których odprowadzane są ścieki z oczyszczalni lub gdzie unoszą się liczne odpady. Wiele składników odpadów oraz substancji szkodliwych obecnych w ściekach wywołuje reakcje stresowe u ryb, które i tak zużywają ogromne ilości energii podczas długiej wędrówki.

Jak można chronić ryby wędrowne?

Aby w przyszłości migracje ryb nie były nadal ograniczane przez działalność człowieka, a populacje poszczególnych gatunków mogły się odbudować, opracowano różne rozwiązania:

Jedno z proponowanych rozwiązań polega na umożliwieniu rybom wędrówki w ciekach wodnych mimo zabudowy rzek. Specjalne urządzenia migracyjne mają zapewnić wszystkim organizmom wodnym możliwość pokonywania przeszkód, takich jak jazy i zapory, bez narażania się na obrażenia. Podczas wędrówki w dół rzeki ryby wędrowne korzystają z urządzeń umożliwiających bezpieczne zejście, budowanych w obrębie jazów, których celem jest zapobieganie wpadaniu ryb do turbin po spadku z krawędzi progu. Z kolei podczas powrotu w górę rzeki rybom służą tzw. przepławki, umożliwiające im pokonywanie przeszkód.

Urządzenia te muszą być jednak dostosowane do potrzeb różnych gatunków ryb. Duże ryby, takie jak jesiotr, wymagają znacznie większych przepławek niż gatunki mniejsze. Ponadto instalacje migracyjne powinny być odpowiednio przepłukiwane przez wodę, tak aby ryby, które podczas pływania orientują się na podstawie prądu, mogły łatwo odnaleźć wejście do tych urządzeń.

Po pokonaniu przeszkód ryby wędrowne rozpoczynają w rzekach lub morzu poszukiwanie odpowiednich tarlisk bądź żerowisk. Aby w długiej perspektywie chronić ryby wędrowne przed wyginięciem, obszary te muszą być chronione przed zanieczyszczeniem ściekami i odpadami oraz przed dalszą zabudową hydrotechniczną, a w razie potrzeby – poddawane renaturyzacji.